Duydum Ki Bir Kızın Olmuş 3

Türkü, Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen yaratma şiirlerinin her çeşidine maruz ad. Türkü sözcüğü, Türk adının sonuna, ilişki eki olan “î” ekinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. “Türkî”, Türk ile alakalı ve Türk’e özgü medlulında da kullanılır.

Türkü, kendine özgü ve sınırlı bir ezgi ile söylenen, hece ölçüsüyle yazgılan ve giderek anonimleşen bir nazım biçimidir. Yırler anne murabbaklerle, onu izleyen nakaratlardan oluşur. Yırlerdeki murabbaklere (üçlük yahut ikilik bile kabil) “bent” adı verilir. Nakaratlar ise yaratma dilinde “bağlama” ve “kavuştak” olarak adlandırılır. Kavuştaklar her ezgiden sonrasında tekrar edilen ikilik (evet da henüz çok) dizelerdir.

Yırnün sınırlı bir şekli yoktur. Bir koşma, bir semai, bir destan evet da herhangi bir yaratma şiiri türkü ezgisiyle söylendiğinde türkü olabilir. Bu yüzden türkü tipinin en kabartılı özelliği melodisidir. Yırler hece ölçüsünün her lakırtııbıyla söylenir. Yani hece skorsı bakımından bir sınırlama gerçekleşemez.

Yırlerin heybetli çoğunluğu anonimdir evet da ağızdan ağza söylenirken söyleyeni kaybolmuştur. Yırler bu şekilde yaratmaın malı olurlar ve yaratmaın her kesimine hitap eden artistlar aracılığıyla albümlerde, konserlerde ve canlı performanslarda kullanılan münteşir bir çalgı türüdür. Yırler çoğu nöbet, bir huy vakaı evet da bir kahramanlık kontrasında doğar ve yayılırlar. Yırler, doğdukları bölgenin özelliklerini koruyamazlar. Taşındıkları bölgelerde kişilerin, dünya adlarının, ayrıca mevzuların dahi değişmiş olduğu görüldüğü muhtevain, nerede doğduklarını saptamak zahmetlileşir.

Mahmut Ragıp Gazimihal, ezgilere nazaran usulsüz ve usullü yırler olarak iki başkalık yapar. Usulsüz olanlar; divan, bozlak, koşma, hoyrat ve Çukurova’yı muhtevaine yer uzun havalardır. Usullü olan yırler grubunda ise genellikle desise havaları dünya aldatmaır ki bunlara Konya’da oturak havası, Şanlıurfa’da münkesir hava adı verilmektedir.

Türklerde fiillenen konulara nazaran bile sınıflama yaratıcı yazarlar vardır. Mevzularına nazaran yırler:

Ninniler
Çocuk yırleri
Huy yırleri
Aşk yırleri
Kahramanlık ve askeriye yırleri
Tören yırleri
İş yırleri
Muhaliflıklı yırleri
Ölüm yırleri (Ağıt)
Temsil yırleri
Mizaç ve hayvan yırleri
Zeybek ve derebeyi yırleri
Cinayetler ve kötüklı olaylarla alakalı yırleri
Güldürücü yırleri