Duydum Ki Bir Kızın Olmuş 1

Türkü, Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen cumhur şiirlerinin her çeşidine verilen ad. Türkü sözcüğü, Türk adının sonuna, kontak eki olan “î” ekinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. “Türkî”, Türk ile ait ve Türk’e özgü mazmunında da kullanılır.

Türkü, kendine özgü ve mukannen bir ezgi ile söylenen, hece ölçüsüyle tasarlan ve zamanla anonimleeğlenceli bir nazım biçimidir. Türküler temel kuartetklerle, onu izleyen nakaratlardan oluşur. Türkülerdeki kuartetklere (üçlük veya ikilik de mümkün) “bent” adı verilir. Nakaratlar ise cumhur dilinde “bağlama” ve “kavuştak” olarak adlandırılır. Kavuştaklar her ezgiden sonrasında yeniden edilen ikilik (ya da daha çok) dizelerdir.

Türkünün mukannen bir şekli yoktur. Bir koşma, bir semai, bir destan ya da herhangi bir cumhur şiiri türkü ezgisiyle söylendiğinde türkü olabilir. Bu yüzden türkü tipinin en bariz özelliği melodisidir. Türküler hece ölçüsünün her kalıbıyla söylenir. Yani hece sayısı bakımından bir sınırlama olmaz.

Türkülerin eke çoğunluğu anonimdir ya da ağızdan ağza söylenirken söyleyeni kaybolmuşdolaşma. Türküler bu şekilde cumhurın finansı olurlar ve cumhurın her kesimine seslenme eden sanatçılar aracılığıyla albümlerde, konserlerde ve canlı performanslarda kullanılan yaygın bir çalgı türüdür. Türküler çoğu yol, bir tabiat vakaı ya da bir kahramanlık kontrasında doğar ve yayılırlar. Türküler, doğdukları bölgenin özelliklerini koruyamazlar. Taşındıkları bölgelerde kişilerin, dünya adlarının, ayrıca konuların da değiştiği görüldüğü için, nerede doğduklarını saptamak sinerjileşir.

Mahmut Ragıp Gazimihal, ezgilere için usulsüz ve usullü yırler olarak iki alt bölüm yapar. Usulsüz olanlar; divan, bozlak, koşma, hoyrat ve Çukurova’yı içine vadi uzun havalardır. Usullü olan yırler grubunda ise umumiyetle katakulli havaları dünya kızılır ki bunlara Konya’da oturak havası, Şanlıurfa’da gücenmiş tarz adı verilmektedir.

Türklerde alışverişlenen konulara için de sınıflama fail yazarlar vardır. Konularına için yırler:

Ninniler
Çocuk yırleri
Doğa yırleri
Aşk yırleri
Kahramanlık ve bayrakaltı yırleri
Seremoni yırleri
İş yırleri
Katlıklı yırleri
Ölüm yırleri (Ağıt)
Külah yırleri
Doğa ve efsanevi yırleri
Efe ve derebeyi yırleri
Cinayetler ve dağklı olaylarla alakalı yırleri
Güldürücü yırleri